172- Yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve Peygamberin (Uhud Savaşında müşriklerin ordusunu takip etme) çağrısına icabet edenler, onların içinden iyilik yapanlar ve (günahlardan) sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.

173- Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine, “(Düşmanlarınız olan) bütün insanlar size karşı (tekrar) asker topladılar, onlardan korkun!” dediklerinde bu, onların imanlarını artırdı ve “Allah bize yeter, o ne de güzel vekildir” dediler.

174- Bunun üzerine, kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah’ın nimet ve keremiyle geri döndüler ve Allah’ın rızasına da uymuş oldular. Allah büyük lütuf ve kerem sahibidir.

175- İşte o şeytan (bu sözü diyen insanlar), ancak kendi dostlarını korkutur. O hâlde eğer inanmış kimseler iseniz, on-lardan korkmayın, benden korkun.
Ayetlerin açıklaması
Okuduğumuz ayetler ile Uhud Savaşı hakkındaki ayetler arasında bağlantı vardır. Bunu bu ayetlerin ilkinde yer alan “yara aldıktan sonra” ifadesi, açıkça ortaya koyuyor. Bilindiği gibi Uhud Savaşına ilişkin ayetlerin birinde “Eğer siz (Uhud’da) yara aldınızsa, onlar da benzeri bir yara almışlardır.” (Âl-i İmrân, 140) buyurulmuştu.
“Yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve Peygamberin çağrısına icabet edenler…” Ayette geçen “istecabû” fiilinin mastarı, “isticabet” kelimesidir ve -söylendiğine göre- bu fiilin kök itibarıyla ayrı bir mastarı olan “icabet” kelimesiyle aynı anlama yani; “bir şeyin istenmesi ve kabul ile karşılanması” anlamına gelir.
Burada Allah’ın ve Peygamberin isimlerine bir arada yer veriliyor. Oysa iki isimden birine yer verilmekle yetinilebilirdi. Çünkü Uhud olayında hem Allah’a, hem de Peygambere karşı gelinmişti. Yüce Alla-h’a karşı gelme eylemi, savaştan kaçarak ve yarı yolda geri dönerek gerçekleşti. Oysa Allah bu eylemi yasaklamış ve onlara cihadı emretmişti. Peygambere gelince, okçulara, mevzilerinden ayrılmamaya yönelik emrine uymayarak ve tepelere doğru kaçanları arkalarından çağırdığında çağrısına aldırış etmeyerek ona karşı gelmişlerdi. Fakat ayette konu edilen olayda Müslümanlar aldıkları çağrıya uydukları için, o olaya karşılık olsun diye Allah’ın ve Peygamberimizin çağrısına uydukları ifadesi uygun görüldü.
“Onların içinden iyilik yapanlar ve (günahlardan) sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” Burada yüce Allah çağrıya olumlu karşılık verenlerin sadece bazılarına vaatte bulunuyor. Çünkü çağrıya uyma zahirî bir eylemdir; iyiliğin ve takvanın (günahlardan sakınmanın) özünü mutlaka yanında bulundurmaz. Oysa büyük mükâfatın eksenini bu iki erdem oluşturur. Bu nokta Kur’an’ın açıklama üslûbunda gözettiği titizliğin şaşırtıcı bir örneğidir. Çünkü bu öyle bir kitaptır ki, hiçbir uğraşısı onu diğer uğraşısından alıkoymaz.
Bundan şu husus belirginleşiyor ki, bu ifadede sözü edilen topluluk Allah’ın emri karşısında tam anlamı ile ihlâslı değildi. Tersine aralarında yüce Allah’ın büyük ödülünü hak edecek derecede ihsan ve takvaya sahip olmayan kimseler vardı.
Ayette geçen “minhum=onların içinden” kelimesinin başındaki “min” edatının “beyaniye=açıklama nitelikli” olduğu söylenebilir. [Yani şöyle denmek isteniyor: Yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve Peygamberin çağrısına uyanlar için ki, onlar iyilik yapanlardan ve takva sahibi olanlardan ibarettirler, büyük bir mükâfat vardır.] Tıpkı şu ayette de öyle olduğu söylenmiştir: “Muhammed Allah’ın elçisidir. Beraberinde bulunanlar kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler… Allah onlardan inanıp iyi işler yapanlara mağfiret ve büyük mükâfat vadetmiştir” (Fetih, 29) [İşte bu ayetin orijinalinde geçen “minhum=onlardan” kelimesinin önündeki “min” edatının da tıpkı incelediğimiz ayetteki “min” edatı gibi “beyaniye” işlevi taşıdığı söylenmiştir. Buna göre ayetin anlamı şöyle olur: Allah inanıp iyi işler yapanlardan ibaret olan onlara mağfiret ve büyük mükâfat vadetmiştir.] Ancak bu, ayetin akışının dışladığı yorumdan başka bir şey değildir.
Yine şu husus da belirginlik kazanıyor ki, yüce Allah’ın “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine…” ayetinde övdüğü kimseler, bütünün içinde yer alan bazı kimselerdir. Fakat bu sıfatın bütün topluluğu şamil olması sözel bir ilginin sonucudur.
“Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine, “(Düşmanlarınız olan) bütün insanlar size karşı asker topladılar…” Ayette geçen “nas” kelimesi, ‘insan fertleri’ demektir. Bu kelime, fertleri birbirinden ayırt eden özellikleri ifade etmez; sıradan insan fertleri anlamını taşır. Bu kelime, okuduğumuz ayetin iki yerinde geçiyor. Fakat her ikisi de içerik bakımından birbirinden farklıdır. İkincisi, asker toplayan düşman anlamındadır. Birincisi ise Müslümanlara yardım etmekten kaçınan, müminlerin azimlerini kırmaya çalışan ve birtakım sözlerle kafalarını karıştırarak onları müşriklere karşı savaşmaktan vazgeçirmek isteyen kötü maksatlı bozgunculardır. Buna göre ikinci “nas=insanlar” kelimesi ile müşrikler kastediliyor. Birinciler ise müşriklerin müminler içindeki elleri (yardımcıları) ve onlar arasındaki casuslardır.
Ayetten anlaşıldığına göre bunlar bir kitle, bir topluluk idiler; bir tek kişi değillerdi. Bu da bu ayetlerin Küçük Bedir olayı hakkında değil; Uhud bozgunundan sonra Peygamberimizin (s.a.a) yanında kalarak müşriklerin peşine düşen az sayıdaki mümin kimseler hakkında indiğini teyit eder. Ayetlerin hadisler ışığında açıklamasını yaparken bu olayların her ikisine de değinilecektir.
“Size karşı asker topladılar.” Yani sizinle ikinci kez savaşmak için asker topladılar. Yine de Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.
“Bu, onların imanlarını artırdı.” Çünkü bu insan tabiatının bir özelliğidir. Şöyle ki, insan yapmak istediği ve karar verdiği bir işten alıkonunca eğer bu yasaklamayı yapana karşı hüsnüzan beslemiyorsa, bu yasaklama onun için bir kışkırtma olur. Bu ise, güçlerinin harekete geçmesini gerektirir ve bu yüzden kararlılığı pekişir. Yasaklayan taraf yasaklamasında ısrar ettikçe, insan da istediği ve kafasına koyduğu işe devam etmekte ısrar eder. Bunun yanı sıra yasaklamaya maruz kalan insan kendini haklı ve eyleminde mazur gördüğü takdirde, bu yasaklamadan başkalarına göre daha çok etkilenir ve azmi daha da güçlenir. İşte bundan dolayı ilk dönem müminler Allah yolunda kınandıkça veya yapmak istediklerini yapmalarına mâni olundukça imanlarının kuvveti, kararlılıklarının ve teşebbüs güçlerinin şiddeti artmıştır.
Müminlerin imanlarının artmasının sebebi, bu tür haberlerin daha önceden kendilerine vahiy yolu ile bildirilen haberi desteklemesi de olabilir. Bu vahiy kaynaklı haber ise şudur: Onlar Allah yolunda eziyet çekecekler ve sonunda Allah’ın izni ile işleri gerçekleşecek. Yüce Allah kendilerine zafer vaadetti ve zafer ancak savaşta, vuruşmada olur.
“Allah bize yeter, o ne de güzel vekildir, dediler.” Ayetin orijinalinde geçen “hasbunellah” cümlesi, ‘Allah bize kâfi geldi’ anlamınadır. “Hasb” kelimesinin aslı, hesaba dayanır. Çünkü yeterlilik ihtiyaç hesabına göredir. Buradaki Allah ile yetinme, ilâhî yasada yürürlükte olan dış sebeplere göre değil; iman hasebi iledir. Ayette geçen “vekil” kelimesi ise, ‘insanın işlerini onun hesabına düzenleyen, idare eden’ demektir.
Dolayısıyla bu ayetin içeriği şu ayetin anlamı ile ortak bir noktada birleşir: “Kim Allah’a tevekkül ederse (güvenirse), O ona yeter. Şüphesiz Allah yapacağı işi mutlaka yerine getirir.” (Talâk, 3) Bundan dolayı yüce Allah verdiği vaadin doğrulanmasını vurgulamak amacıyla “Allah bize yeter, o ne de güzel vekildir, dediler.” ifadesinin arkasından hemen şöyle buyurmuştur: “Bunun üzerine kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah’ın nimet ve keremiyle geri döndüler…” Daha sonra yüce Allah bunun arkasından rızasına uydukları gerekçesi ile müminleri överek şöyle buyuruyor: “Allah’ın rızasına da uymuş oldular. Allah büyük lütuf ve kerem sahibidir.”

Tevekkül (Allah’a Dayanma, güvenme) hakkında birkaç söz
Gerçek şu ki, insan madde âleminde iradesini gerçekleştirmek ve muradına erebilmek için bir bölümü tabiî (doğal) ve diğer bir bölümü ruhî olan bazı sebeplere muhtaçtır. İnsan önem verdiği bir işe girişmek isteyip de muhtaç olduğu tabiî sebepleri hazırladığında, kendisi ile hedefi arasında ruhî (psikolojik) sebeplerden başka bir engel kalmaz. Bu ruhî sebepler irade zayıflığı, korku, üzüntü, taşkınlık, hırs, sefihlik, suizan ve benzeri genel ve önemli faktörlerdir. Bu durumda insan Allah’a tevekkül ettiği takdirde -ki bu kesinlikle mağlup edilemez olan bir sebeple ilişki kurmaktır ve bütün sebeplerin üzerinde olan bir sebeptir- iradesi öylesine güçlenir ki, hiçbir karşıt ve yıkıcı ruhî sebep onu mağlup edemez ve sonuç mutlaka başarı ve mutluluk olur.
Allah’a tevekkül etmenin, güvenip dayanmanın öyle bir başka yönü de vardır ki, bu yönü etki bakımından onu olağan üstülüklerin (mucizelerin) arasına katar. Aşağıdaki ayette bu açıkça görülür: “Kim Allah’a tevekkül ederse (güvenirse), O ona yeter. Allah yapacağı işi mutlaka yerine getirir.” (Talâk, 3) Daha önce mucize konusunu incelerken bu meselenin bir bölümüne değinmiştik.[9]
*    *    *
“İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur…” Ayetten anlaşıldığına göre ifadede geçen hitapla (işte o şeytan), az önce nakledilen sözleri müminlere söyleyen insanlara işaret ediliyor. [Şeytandan maksat, İblis değil, bu sözleri diyen insanlardır.] O zaman burası, Kur’an’ın şeytan deyip insanı kastettiği yerlerden biri olur. Nitekim bu durum aşağıdaki ayetlerden de açık bir şekilde anlaşılmaktadır: “Gizlice ortaya çıkan, insanların kalplerine vesvese sokan cin ve insan şeytanın şerrinden insanların Rabbine sığınırım. (Nâs, 4-6) Bu ifadeden sonra gelen “onlardan korkmayın” cümlesi de şeytanın insan anlamında kullanıldığını teyit eder. Dolayısıyla “onlardan korkmayın” yani size o sözleri söyleyen insanlardan korkmayın. Çünkü onlar şeytandırlar. İnşallah ilerde bu konuyu, gerçeğinin üzerini örten perdeyi kaldıracak şekilde inceleyeceğiz.
AYETLERİN hadisler ışığında açıklaması
Uhud Savaşı ile ilgili rivayetler gerçekten çoktur. Ayrıca bunlar olayın çeşitli yönleri hakkında insanı [bazı rivayetlerin doğru olmaması konusunda] şüpheye ve suizanna sürükleyecek derecede ve şiddette çelişkilidir. En çelişkilileri ise, bu ayetlerdeki kıssaların bir çoğunun iniş sebepleri ile ilgili olan rivayetlerdir. Öyle ki bunların sayısı altmışa varmaktadır ve gerçekten durumları acayiptir. Düşünen bir gözlemci bunları gözden geçirince şöyle bir hükme varır ki; çeşitli mezhepler işlerine geldikleri gibi konuşsunlar diye bu rivayetlerin içine kendi mezheplerinin ruhunu koymuşlardır [ve böylece rivayetleri kendi inançlarına göre yorumlamışlardır]. Bu rivayetlere burada yer vermekten kaçınmamızın mazereti de işte budur. Onları görmek isteyenler hadis kitaplarına ve uzun ayrıntılara dalan tefsirlere başvurabilirler.
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde şöyle yer alır: Ebu Hatem Ebu Duha-‘dan şöyle nakleder: “Aranızdan bazı şahitler edinmesi için…” (Âl-i İmrân, 140) ayeti indi. O gün Müslümanlardan yetmiş kişi öldürüldü. Bunların dördü Hamza b. Abdulmuttalib, Abduddar Oğullarının müttefiki Mus’ab b. Ümeyr, Şemmas b. Osman Mahzumi ve Abdullah b. Cahş-i Esedi olmak üzere muhacirlerdendi; diğer öldürülenler ise ensardandı.” (c.2,s.79)
Ben derim ki: Rivayette görüldüğü gibi, Ebu Duha ayetteki şahitler anlamına gelen “şüheda” kelimesini ‘savaşta öldürülenler’ anlamında kabul etmiş, tefsircilerin büyük bir çoğunluğu da bu görüşe sahip olmuşlardır. Oysa daha önce açıkladığımız üzere Kur’an’ın zahirinden buna dair bir delil yoktur. Tersine ortaya çıkan anlama göre “şüheda”dan maksat amel şahitleridir.
Tefsir-ul Ayyâşî’de “Yoksa siz, Allah… ayırt etmeden… cennete girebileceğinizi mi sandınız?…” (Âl-i İmrân, 142) ayeti hakkında İmam Cafer Sadık’ın (a.s) şöyle buyurduğu nakledilir: “Allah yaratacağı yaratığı henüz zerr âleminde iken, daha onu yaratmadan önce bilir. Cihad edeni de cihad etmeyenden ayırt eder. Tıpkı bunun gibi yaratıklarını öldürmeden onları öldüreceğini bilir, onlar henüz canlı iken ölümlerini kendilerine göstermemiştir.” (c.1, s.199, h:147)
Ben derim ki: İmamın bu sözleri bizim daha önce yaptığımız bir açıklamaya işaret ediyor. O açıklamada dedik ki, icattan önceki ilim ile fiilî ilim, yani icadın kendisinden ibaret olan ilim arasında fark vardır ve ayette [“…ayırt etmeden” ifadesinden] kastedilen, icattan önceki ilim değildir.
Tefsir-ul Kummî’de “Sizler ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz…” (Âl-i İmrân, 143) ayeti hakkında İmam Cafer Sadık’ın (a.s) şöyle dediği nakledilir: “Yüce Allah Bedir şehitlerine cennetteki konutlarında neler yaptığını haber verince müminler bu bağışlara imrenerek: ‘Ya Rabbi! Bize, esnasında şehit olacağımız bir savaş göster.’ dediler. Yüce Allah da onlara Uhud Savaşını gösterdi. Fakat Allah’ın dilediği kimseler dışında o gün sebat göstermediler. İşte, ‘Sizler ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz.’ (Âl-i İmrân, 143) ayeti buna işaret ediyor.” (c.1, s.119)
Ben derim ki: Bu açıklama İbn-i Abbas’tan, Mucahid’den, Kata-de’den, Hasan’dan ve Süddi’den nakledilerek ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer almıştır. (c.2,s.80)
Tefsir-ul Kummî’de yer aldığına göre İmam Cafer Sadık (a.s) şöyle buyuruyor: “Resulullah (s.a.a) Uhud günü savaşa çıktı ve o durumla karşılaştı. Bu sırada adamın biri karşılaştığı herkese, ‘Resulullah öldürüldü, sen kendi başının çaresine bak [kendini kurtarmaya çalış]’ dedi. Müslümanlar Medine’ye dönünce yüce Allah ‘Muhammed sadece bir peygamberdir. Ondan önce de nice peygamberler gelip geçti… topuklarınız üzerinde geri mi döneceksiniz? (yani küfre mi döneceksiniz) Kim iki topuğu üzerinde geri dönerse, Allah’a hiçbir zarar vermeyecektir.’ (Âl-i İmrân, 144) ayetini indirdi.” (c.1, s.119)
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer aldığına göre İbn-i Cerir ve İbn-i Ebu Hatem, Rebi’in bu (yukarıdaki) ayet hakkında şöyle dediğini naklediyorlar: “Bu, Uhud günü idi ki, Müslümanların başına öylesine öldürülmeler ve yaralanmalar geldi ve Peygamberi çağırdıklarında ‘öldü-rüldü’ dediler. İçlerinden bir kaç kişi de: ‘eğer Peygamber olsaydı öldü-rülmezdi’ dedi. Peygamberin ileri gelen (yüce makama sahip) sahabelerinden bir kaç kişi de, ‘Allah size başarı kazandırıncaya veya Peygambere kavuşuncaya kadar Peygamberinizin, uğrunda savaştığı dâva uğrunda savaşın.’ dedi. Bize anlatıldığına göre, muhacirlerden biri kan-lar içinde kıvranan ensardan biri ile karşılaştı. Muhacir, yaralıya, ‘ey falanca, duydun mu, Muhammed öldürüldü’ dedi. Ensardan olan yaralı, ‘Eğer Muhammed öldürüldü ise aldığı mesajı tebliğ etti. Şimdi siz dininiz için savaşın’ dedi. Bunun üzerine bu ayet indi: ‘Muhammed sadece bir peygamberdir…’ Yani Peygamber öldükten veya öldürüldükten sonra mürtet mi olacaksınız ve iman ettikten sonra tekrar kâfirliğe mi döneceksiniz?!” (c.2, s.80)
Yine aynı kitapta yer aldığına göre, İbn-i Cerir, Süddi’nin şöyle dediğini rivayet ediyor: “Uhud günü Müslümanlar arasında ‘Peygamber öldürüldü’ diye bir söylenti yayıldı. Dağdaki bir kayanın arkasında saklanmış olanlardan biri bunun üzerine dedi ki: ‘Keşke Abdullah b. Übeyy’e gönderebileceğimiz bir elçi olsa da o bize Ebu Süfyan’dan eman dilese. Ey kavim, Muhammed öldürüldü. Kavminiz (Mekkeliler) üzerinize gelip sizi öldürmeden siz onlara dönün.’ O sırada Enes b. Nadr şöyle dedi: ‘Ey kavim, eğer Muhammed öldürüldü ise, Muham-med’in Rabbi öldürülmedi. Öyleyse Muhammed’in, uğrunda savaştığı dâva için siz de savaşın. Ey Allah’ım! Bu adamları dediklerinden dolayı sana şikayet ediyorum. Bunların ileri sürdükleri tekliften ben uzağım ya Rabbi!’ Arkasından kılıcına sarıldı ve öldürülünceye kadar savaştı. İşte bunun üzerine ‘Muhammed sadece bir peygamberdir…’ ayeti indi.” (c.2, s.80)
Bu anlamdaki rivayetler birçok başka kanaldan da nakledilmiştir.
el-Kâfi adlı eserde yer aldığına göre İmam Bâkır (a.s) şöyle diyor: “Hz. Ali Uhud günü altmış yerinden yaralandı. Peygamber Ümmü Süleym ile Ümmü Atiye’ye onu tedavi etmelerini emretti. Bu kadınlar (işe başladıktan sonra Peygamberin yanına gelerek) dediler ki: ‘Biz onun bir yerini tedavi ettiğimizde başka bir yeri açılıyor. Öleceğinden korkuyoruz.’ Resulullah ve Müslümanlar onun ziyaretine geldiler. Bir parça yara gibi idi. Peygamberimiz elini onun yaralarına sürmeye başladı ve o hâlde, ‘Eğer bir adam Allah yolunda bu durumla karşılaşmışsa, imtihanını vermiş ve görevini mazeretsiz yerine getirmiştir’ dedi. Ardından Peygamberimizin elini dokundurduğu her yara iyileşiyordu. Bunun üzerine Hz. Ali ‘Elhamdülillah, çünkü ne kaçtım ve ne arkamı döndüm’ dedi. Yüce Allah bu yüzden Kur’an’ın iki yerinde ona teşekkür etti. Bunlar, ‘Şükredenleri ise Allah ödüllendirecektir.’ (Âl-i İmrân, 144) ile ‘Biz şükredenleri ödüllendireceğiz.’ (Âl-i İmrân, 145) ifadeleridir.”
Ben derim ki: Yüce Allah bu ayetlerde o hazretin sebatkârlığına teşekkür ediyor, yoksa ‘elhamdülillah ki’ diye başlayan sözlerine değil.
Tefsir-ul Ayyâşî’de yer aldığına göre İmam Sadık (a.s) “Nice peygamberler var ki, çok sayıda kendilerini Rablerine atamış kişiler on-larla birlikte savaştı…” (Âl-i İmrân, 146) ayetini okudu ve içinde geçen “kâtele” filini “kutile” şeklinde telâffuz etti; arkasından “binlerce, binlerce. Evet, vallahi öldürüleceklerdir.” dedi. (c.1, s.201, h:154)
Ben derim ki: ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde, bu kıraat ve bu anlam, İbn-i Mesut’tan ve başkalarından nakledilmiştir. Yine aynı eserde rivayet edildiğine göre, İbn-i Abbas’a, bu ayette geçen “ribbiyyûn” kelimesinin anlamı soruldu. O da ‘topluluklar’ demektir, dedi. (c.2, s.82)
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde, Abdullah b. Hamid ve İbn-i Ebu Hatem’e dayanılarak bildirildiğine göre Mucahid, “Nihayet Allah size sevdiğinizi (zaferi) gösterdikten sonra” (Âl-i İmrân, 152) ifadesi hakkında şunları söyledi: “Yani Allah, müminlere müşrikler karşısında zafer gösterdi. Öyle ki, müşriklerin kadınları sert ya da itaatkâr diye bakmadan buldukları binek hayvanlarına binip kaçtılar. Fakat sonra Müslümanların Peygamberin (s.a.a) emrine itaatsizlikleri sebebi ile müşrikler tekrar üzerlerine saldırdılar.” (c.2, s.86)
Yine aynı eserde şöyle yer alır: İbn-i İshak, İbn-i Rahuveyh, Abd b. Hamid, İbn-i Cerir, İbn-i Münzir, İbn-i Ebu Hatem ve Beyhakî kendi Delail-ün Nübüvve adlı eserinde Zübeyr’in şöyle dediğini aktarırlar: “Korkumuzun şiddetlendiği bir sırada kendimi Peygamberimiz ile birlikte gördüm. Yüce Allah üzerimize uyku indirmişti. İstisnasız hepimizin çenesi göğsüne düşmüştü. Vallahi Mu’tib b. Kuşeyr’in ‘Eğer elimizde yetki olsaydı burada öldürülmezdik’ dediğini işitiyordum. Bu sözleri rüyada duyar gibi duydum. Onları aklımda tuttum. İşte Mu’tib b. Kuşeyr’in bu sözleri ile ilgili olarak ‘Sonra da kederin ardından Allah üzerinize, içinizden bir grubu saran bir güven duygusu, bir uyuklama indirdi… İçlerinden eğer bu işten (zaferden) bir nasibimiz olsaydı, burada öldürülmezdik.’ ayeti indi.” (c.2, s.88)
Bu anlamdaki sözler Zubeyr b. Avam’a dayanılarak çeşitli kanallardan rivayet edilmiştir.
Yine ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer aldığına göre İbn-i Mende, Marifet-üs Sahabe adlı eserde “İki topluluğun karşılaştığı gün geri dönenlerinizi…” (Âl-i İmrân, 155) ayeti ile ilgili olarak İbn-i Abbas’ın şöyle dediğini nakleder: “Bu ayet Osman, Rafi b. Mualla ve Harise b. Zeyd hakkında indi.” (c.2, s.88)
Ben derim ki: Bu anlamdaki bilgi Abdurrahaman b. Avf, İkrime ve İbn-i İshak’a dayandırılarak çeşitli kanallardan da rivayet edilmiştir. Rivayetlerin bazılarında bu isimlere Ebu Huzeyfe b. Ukbe, Velid b. Ukbe, Saad b. Osman ve Ukbe b. Osman da ilâve ediliyor. (ed-Dürr-ül Mensûr, c.2, s.88-89)
Her ne ise, (Üçüncü Halife) Osman’ın ve bu gruba girenlerin isimlerinin zikredilmesi, örnek verme amacı taşır. Yoksa bu ayet savaş-tan kaçan ve Peygamberimize (s.a.a) itaatsizlik eden sahabilerin tümü hakkında inmiştir. Bu olayda Osman’a ve yanındaki arkadaşlarına özellik yükleyen faktör, bu kimselerin (Medine tarafında Ağvas yakınlarında bulunan) Ca’leb dağına kaçıp sığınmış olmaları ve orada üç gün saklanmalarıdır. Daha sonra döndüklerinde Peygamberimiz (s.a.a) onlara “Siz oraya geçici olarak gitmiş olmalısınız” dedi.
Genel olarak sahabelere gelince, çok sayıdaki rivayete göre bunların tümü kaçtılar. Müslümanlardan iki Muhacir ile yedi Ensardan başka Peygamberimizin yanında kimse kalmadı. Bunun üzerine müşrikler Peygamberimize (s.a.a) saldırdılar. Ensar Müslümanları Peygamberi korumak için biri biri arkasından öldürülünce, yanında onlardan hiç kimse kalmadı. Peygamberimizin yanında kalanlar bir rivayete göre on bir, bir rivayete göre on sekiz ve başka bir rivayete göre otuz kişi idi ki, bu son rivayet bu konudaki rivayetlerin en zayıfıdır.
Bu farklılık, herhâlde ravilerin bilgi farklılıkları ile başka sebeplerden kaynaklanıyor. Mazinî kabilesinden Nesibe’nin Peygamberimizi savunmasına ilişkin rivayetlerden anlaşıldığına göre, o anda yanında başka hiç kimse yoktu. Savaşta sebat edip kaçmamış olan Müslümanlar o sırada savaşmakla meşguldüler. Raviler arasında sadece Hz. Ali’nin savaştan kaçmamış olduğu konusunda görüş birliği vardır. Herhâlde Ensardan olan Ebu Dücane Semmak b. Harşe de öyle idi. Yalnız Ebu Dücane önce Resulullah’ın kılıcı ile savaştı. Sonra sahabelerin kaçtığını, Peygamberi terk edip yalnız bıraktıklarını görünce, onu vücudu ile korudu. Ona yönelen oklara zırhını ve göğsünü siper etti. Ağır şekilde yaralanıncaya kadar bu korumayı devam ettirdi. Allah ondan razı olsun.
Geride kalan sahabelere gelince, bazısı onun öldürülmediğini öğrenince, bazısı da bir süre sonra ona katıldı. İşte bunlar yüce Allah’ın üzerlerine uyuklama indirdiği kimselerdir. Yalnız Allah hepsini affetti. Daha önce yaptığımız açıklamadan söz konusu affın ne anlama geldiğini öğrenmiş oldun. Fakat bazı tefsircilere göre bu ayetteki affın anlamı, yüce Allah’ın müşrikleri müminlerin başından savmasıdır. Öyle ki, müşrikler müminleri toplu kırıma uğratmadılar, öldürmediler.
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde şöyle yer alır: İbn-i Adiyy ve Beyha-kî eş-Şaab adlı eserinde hasen bir isnat zinciri ile İbn-i Abbas’ın şöyle dediğini aktarırlar: “Yapacağın işler hakkında onların görüşlerini al” (Âl-i İmrân, 159) ayeti inince Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Bilin ki, Allah’ın ve O’nun peygamberinin buna (bu dayanışmaya) ihtiyaçları yoktur. Fakat yüce Allah bunu ümmetime rahmet yaptı. Ümmetimden kim istişare ederse, doğruyu bulmaktan mahrum kalmaz. Kim istişareyi terk ederse sapmaktan kurtulmaz.” (c.2, s.90)
Yine aynı eserde Taberani’nin, el-Evsat adlı kitapta Enes’ten şöyle naklettiğini aktarır: Resulullah Efendimiz (s.a.a) buyurdu ki: “İstihare eden (hayrı Allah’tan dileyen) ümitsiz olmaz, istişâre eden pişman olmaz.” (c.2, s.90)
Nehc-ül Belâğa’da Hz. Ali’den (a.s) şöyle nakledilmiştir: “Kim sırf kendi görüşüne dayanırsa, helâk olur. Kim başkaları ile istişare ederse, onların akıllarına ortak olur.” (Kısa Sözler, 161)
Yine Nehc-ül Belâğa’da şöyle nakledilir: “İstişare hidayetin ta ken-disidir. Kim sırf kendi görüşüne dayanırsa tehlikeye atılmış olur.” (Kısa Sözler, 211)
Tefsir-üs Safi’de yer aldığına göre Peygamberimiz (s.a.a) şöyle buyuruyor: “Kendini beğenmişlikten daha ürkütücü bir yalnızlık ve istişareden daha güvenilir bir destek yoktur.”
Ben derim ki: İstişare hakkındaki rivayetler pek çoktur. İstişarenin yeri, istişare edenin tercihlere bağlı olarak yapması ve yapmaması caiz olan konulardır. Değişmez ilâhî hükümlere gelince, bunlar istişare konusu yapılamaz. Nasıl ki, onları hiç kimsenin değiştirmesine izin olmadığı gibi. Aksi hâlde gelişen olaylardaki değişmeler yüce Allah’ın sözünü yürürlükten kaldırıcı bir faktöre sahip olurdu.
el-Mecalis adlı eserde yer aldığına göre İmam Sadık (a.s) şöyle diyor: “İnsanların rızası elde edilemez ve onların dilleri tutulamaz. Bedir günü Peygamberimizin ganimetlerin içinden kırmızı bir kadifeyi kendine aldığını iddia etmediler mi? Sonunda yüce Allah ona (gaybtan) o kadifeyi buldurdu da Peygamberini hıyanet suçlamasından akladı. Arkasından da Kur’an’da ‘Hiçbir peygambere, hıyanet etmek yakışmaz…’ (Âl-i İmrân, 161) ayetini indirdi.”
Ben derim ki: Bu hadisi Kummî kendi tefsir kitabında zikretmiştir. Bu tefsir kitabında hadisin devamında şöyle deniyor: “Bunun üzerine adamın biri Peygamberimize geldi ve ‘falanca kişi kırmızı kadifeye el koyup şurada bir yere gömdü’ dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz (s.a.a) adamın dediği yerin kazılmasını emrederek kadifeyi çıkarttı.” (c.1, s.126-127)
Bu anlama veya buna yakın anlama gelen sözler birçok kanaldan gelen rivayetler hâlinde ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer almıştır. Ayetin bu konuda olmasından maksat, herhâlde ayetin bu konuya işaret etmiş olması anlamındadır. Yoksa sözün akışına göre bu ayet daha önce belirttiğimiz gibi Uhud Savaşından sonra inmiştir.
Tefsir-ul Kummî’de İmam Bâkır’dan (a.s) şöyle naklediliyor: “Kim hıyanet ederse (bir şeyi haksız biçimde zimmetine geçirirse), kıyamet günü onu ateşin içinde görür ve kendisine, ateşe dalıp onu dışarı çıkarması emredilir.” (c.1, s.122)
Ben derim ki: İmam Bâkır’ın (a.s) bu açıklaması, “Kim hıyanet ederse, kıyamet günü o hıyanetini taşıyarak gelir.” ayetinden yapılan ince ve latif bir algılamadır.
Tefsir-ul Ayyâşî’de yer aldığına göre, İmam Cafer Sadık (a.s) “On-ların Allah katındaki dereceleri farklıdır.” (Âl-i İmrân, 163) ayeti hakkında şöyle diyor: “Allah’ın rızasına uyanlar, imamlardır. Vallahi, onlar Allah katında müminler için derece vesileleridir. Bizim velayetimizi kabul etmeleri ve bize yönelik sevgileri ile Allah onların amellerini kat kat artırır ve onları yüksek derecelere çıkarır. Allah’ın gazabına uğramışlar da, Hz. Ali’nin (a.s) ve biz Ehl-i Beyt İmamlarının hakkını inkâr edenlerdir. Onlar bu tutumları yüzünden Allah’ın gazabına uğramışlardır.” (c.1, s.205, h:149)
Ben derim ki: Bu açıklama, genel hükmü somut örneklere uyarlama amaçlıdır.
Yine aynı kitapta İmam Rıza’dan (a.s) şöyle nakledilir: “Derece, gökle yeryüzü arası kadardır.” (c.1, s.205, h:150)
Yine Tefsir-ul Ayyâşî’de yer aldığına göre İmam Cafer Sadık (a.s), “(Bedir Savaşında) iki katını (düşmanın) başına getirdiğiniz musibet (Uhud Savaşında) sizin başınıza gelince mi…” (Âl-i İmrân, 165) ayeti hakkında şöyle diyor: “Müslümanlar Bedir Savaşında müşriklerden yüz kırk kişinin başına musibet getirmişlerdi. Bunların yetmişini öldürmüşler, yetmişini de esir almışlardı. Uhud Savaşında ise Müslümanlar yetmiş kayıp verdiklerinde üzüntüye kapıldılar ve bunun için bu ayet indi.” (c.1, s.205, h:151)
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde şöyle geçer: İbn-i Ebu Şeybe, Tirmi-zi -hadisin hasen olduğunu belirterek-, İbn-i Cerir ve İbn-i Mürdeveyh Hz. Ali’den şöyle aktarırlar: “Cebrâil, Peygamberimize (s.a.a) gelerek dedi ki: ‘Ya Muhammed, kavminin esir alma konusundaki tutumu Allah’ın hoşuna gitmedi. Allah sana onları şu iki şıktan birini tercih etmek üzere serbest bırakmayı emretti. Ya onların boyunlarını vurmana evet diyecekler ya da fidye alacaklar. Ama o takdirde (fidye alma durumunda) o esirler kadar kişi (ilerde yapılacak bir savaşta) kendi taraflarından öldürülecek.’ Peygamber halkı çağırdı ve bu mesajı kendilerine iletti. Müslümanlar dediler ki: ‘Ey Allah’ın resulü, bu esirler aşiretlerimizden ve kavimlerimizdendirler. Onlar karşılığında fidye alalım ve o imkânlarla düşmanlarımıza karşı savaşmak için gücümüzü arttıralım. Onlar kadar kişi de aramızdan şehit olur. Bunda hoşumuza gitmeyecek bir şey yok!’ Nitekim Uhud Savaşında onlardan yetmiş kişi, yani Bedir esirleri kadar kişi öldürüldü.” (c.2, s.93)
Ben derim ki: Bu hadis Mecma-ul Beyan tefsirinde Hz. Ali’den (a.s) nakledilmiştir ve Tefsir-ul Kummî’de de ona yer verilmiştir.
Mecma-ul Beyan tefsirinde, “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölü sanma…” ayetleri hakkında İmam Bâkır’dan şöyle nakledilir: “Bu ayetler, birlikte Bedir ve Uhud şehitleri hakkında inmiştir.” (c.2, s.535)
Ben derim ki: Bu anlamdaki rivayetlerin sayısı çoktur. ed-Dürr-ül Mensûr ve başka kaynaklar bunlara yer vermiştir. Daha önce bu konuya değindik ki, bu ayetlerin anlamı geneldir ve Allah yolunda gerçekten şehit düşürülen ya da şehit hükmünü taşıyan herkesi kapsamına alır. Bir görüşe göre bu ayetler Maune kuyusu şehitleri hakkında indi. Bunlar yetmiş ya da kırk sahabi idi. Peygamberimiz (s.a.a) onları Amir b. Tufeyl’i ve kavmini İslâm’a dâvet etmek için göndermişti. Amir ve kavmi söz konusu kuyunun yakınında yaşıyorlardı. Sahabiler önce Ebu Milhan Ensarî’yi onlara elçi olarak gönderdiler. Adamlar önce onu öldürdüler, arkasından sahabilere saldırdılar ve çıkan çatışmada hepsini öldürdüler. (Allah hepsinden razı olsun.)
Tefsir-ul Ayyâşî’de yer aldığına göre İmam Sadık (a.s) diyor ki: “Vallahi onlar (ayette vasfı geçenler), bizim Şiîlerimizdir. Onların ruh-ları cennete varıp yüce Allah’ın bağışı ile karşılaştıkları zaman kesinlikle hak yolda ve Allah’ın dini üzerinde olduklarını anlarlar ve arkalarından gelecek ve henüz kendilerine katılmamış olan mümin kardeşlerine müjde verme sevinci içinde olurlar.”
Ben derim ki: Bu rivayet genel hükmü somut örneklere uyarlama amacına yöneliktir. O şehitlerin hak yolda olduklarını kesinlikle bilme-lerinin anlamı, dünyadayken bu konuda şüpheli oldukları değil, dünyada bu bilgiye ilm-ul yakin ile erdikten sonra ona ayn-ul yakin ile yani gözle müşahede ederek ermeleridir.
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer aldığına göre Ahmed, Hennad, Abd b. Hamid, Ebu Davud, İbn-i Cerir, İbn-i Münzir, Hâkim -hadisin sahih olduğunu belirterek- ve ed-Delâil adlı eserde Beyhakî, İbn-i Ab-bas’ın şöyle dediğini rivayet ediyorlar: “Peygamberimiz şöyle buyurdu: Uhud’da şehit olan kardeşlerinizin ruhlarını yüce Allah yeşil kuşların kursaklarına yerleştirdi. Bu kuşlar cennet nehirlerinde uçuşuyor, cennetin meyvelerinden yiyor ve Arşın gölgesine asılı duran gümüş kandillere konuyorlar.”
“Onlar yiyeceklerinin, içeceklerinin nefisliğini ve konutlarının güzelliğini gördükten sonra ‘Keşke kardeşlerimiz Allah’ın bize neler yaptığını bilselerdi’ dediler.” Başka bir ifadeye göre şöyle dediler: ‘Biz cennette diriyiz, yiyor ve içiyoruz. Eğer kardeşlerimiz durumumuzu bilseler cihattan kaçınmazlar ve savaştan uzak durmazlar. Yüce Allah, ‘Sizin adınıza durumunuzu ben onlara iletirim’ diye buyurdu ve bunun üzerine ‘Allah yolunda öldürülenleri…’ (Âl-i İmrân, 169-171) diye başlayan ayetleri indirdi.” (c.1, s.95)
Ben derim ki: Bu anlamda Ebu Said Hudrî’ye, Abdullah b. Mes’u-d’a, Ebu’l Aliye’ye, İbn-i Abbas’a ve başkalarına dayandırılan çok sayıda rivayet vardır. Bu rivayetlerin bazılarında, Ebu’l Aliye’nin rivayetinde olduğu gibi “yeşil kuşlar suretinde” ifadesi kullanılırken bazılarında, Ebu Said’in rivayetinde görüldüğü gibi “yeşil kuşda” ifadesi ve bazılarında da, İbn-i Mesud’un rivayetinde olduğu gibi “yeşil kuş gibi” ifadesi kullanılmıştır. Kullanılan ifadeler birbirine yakındır.
Ehl-i Beyt kanallarından gelen bilgilere göre bu rivayet kendilerine arz edildiğinde Peygamberimizin (s.a.a) böyle bir şey söylemediğini belirtmişlerdir. Bazı rivayetlerde de İmamlar, halkın Peygamberden nakledilen bu sözleri tevil ettiklerini ve yoruma tâbi tuttuklarını ifade ediyorlar. Hiç şüphesiz bu rivayet eğer bir tarafa atılmayacaksa (reddedilmeyecekse), değişmez ve kabul edilmiş ilkeler uyarınca yorumlanmalıdır.
Bununla birlikte bu rivayetler şehitlerin ahiret cennetindeki durumunu açıklama amacı taşımıyor. Kastedilen yer berzah cennetidir. Bunun iki delili vardır. Biri İbn-i Cerir’in Mucahid’den aktardığı, “Onlar cennet meyvaları ile beslenirler. Cennette olmadıkları hâlde cennetin kokusunu duyarlar.” şeklindeki rivayettir. Öbür delili de yine İbn-i Ce-rir’in Süddi’den aktardığı şu rivayettir: “Şehitlerin ruhları arşa asılı duran altın kandiller içindeki yeşil kuşların kursaklarındadır. Onlar sabah-akşam cennette oradan oraya uçup dururlar ve geceleri kandilleri üzerinde tünerler.”
Berzah hakkında daha önce yaptığımız incelemeden biliyorsun ki, bu iki rivayetin içeriği, ahiret cenneti ile değil, dünya cenneti olan berzah ile bağdaşır.
ed-Dürr-ül Mensûr tefsirinde yer aldığına göre Ebu İshak, İbn-i Cerir ve Delâil-ün Nübüvve adlı eserde Beyhakî, Abdullah b. Ebu Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm’ın “Yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve Peygamberin çağrısına icabet edenler…” (Âl-i İmrân, 172) ayeti ile ilgili olarak şunları söylediğini rivayet ediyorlar: “Ebu Süfyan ve arkadaşları Uhud Savaşından sonra tekrar Peygamberimiz (s.a.a) ile sahabiler üzerine yürümeye karar verdiler. ‘Onların kökünü kazımadan geri döndük, kalanlarının üzerine tekrar saldırmalıyız.’ dediler. Bunun üzerine Peygamberimiz Hamra-ul Esed denen yere vardı. Ebu Süfyan, Peygamberimizin ashabı ile birlikte kendilerini aramaya çıktığı haberini aldı. Bu durum Ebu Süfyan ile arkadaşlarını yola devam etmekten alıkoydu. O sırada Abdulkays kabilesine mensup bir kervana rastladılar. Ebu Süfyan onlara ‘Muhammed’e haber verin ki, biz onun arkadaşlarına bir daha saldırıp köklerini kazımaya karar verdik’ dedi. Bu kervan Hamra-ul Esed’de Peygamberimiz (s.a.a) ile karşılaşınca, kervandakiler Ebu Süfyan’ın dediklerini Peygamberimize ilettiler. Bunun üzerine Peygamberimiz ve beraberindeki Müslümanlar “Allah bize yeter, O ne de güzel vekildir.” dediler. İşte o zaman yüce Allah “Yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve Peygamberin çağrısına icabet edenler…” diye başlayan ayetleri indirdi.” (c.2, s.101)
Ben derim ki: Bu olayı, Kummî kendi tefsir kitabında ayrıntılı biçimde nakletmiştir. Bu tefsirdeki bilgiye göre, Peygamberimiz (s.a.a) sadece yaralı sahabileri ile Hamra-ul Esed’e çıkmıştı. Bazı rivayetlere göre de Resulullah (s.a.a) Uhud Savaşında bulunanları yanına alarak bu yolculuğa çıkmıştı, ki bu iki rivayet de aynı anlama gelir.
Yine ed-Dürr-ül Mensûr’da şöyle yer alır: Musa b. Ukbe el-Meğazi adlı eserinde ve Beyhakî ed-Delail adlı eserinde İbn-i Şıhab’dan şöyle rivayet ederler: “Peygamber, Bedir’de Ebu Süfyan ile karşılaşmak üzere Müslümanların sefere çıkmalarını emretti. Şeytan ise insan türünden yardakçılarını, halk arasına girerek onları korkutmaya zorladı. Onlar da Müslümanlara şöyle dediler: Haber aldık ki, düşmanlarınız size karşı gece gibi bir yığınak yaptılar. [Yani gecenin, her yeri karanlığa bürüdüğü gibi Ebu Süfyan’ın ordusu da her yeri kaplamıştır.] Üzerinize yürüyüp sizi yok etmek istiyorlar. Aman ha, sakının onlardan!”
“Fakat yüce Allah, Müslümanları şeytanın korkutmalarından korudu da onlar Allah’ın ve Peygamberin çağrısına olumlu karşılık verdiler. Satılık mallarını (sermayelerini) alarak yola çıktılar ve şöyle dediler: ‘Eğer Ebu Süfyan ile karşılaşırsak zaten onun için yola çıktık. Yok, eğer onunla karşılaşmazsak alış verişimizi yaparız.’ O zamanlarda Bedir’de her yıl bir pazar düzenleniyordu. Müslümanlar yola koyularak Bedir pazarına vardılar ve oradan ihtiyaçlarını karşıladılar. Ebu Süfyan sözünü tutmadı, ne kendisi ne de arkadaşları yola çıkmadı.”
“İbn-i Hammam yolda Müslümanlarla karşılaştı ve ‘kim bunlar?’ diye sordu. Kendisine, ‘Bunlar Resulullah ile ashabıdır. Ebu Süfyan ile yanındaki Kureyşlileri bekliyorlar.’ İbn-i Hammam oradan ayrılınca bu durumu Kureyşlilere heber verdi. Bunun üzerine Ebu Süfyan korkarak Mekke’ye geri döndü. Böylece Peygamberimiz (s.a.a) Allah’ın nimeti, bağışı ve keremi ile geri döndü. Sevik=Bulgur Ordusu Savaşı diye anılan bu savaş, hicrî üç yılının şaban ayında meydana geldi.” (c.2,s.101)
Ben derim ki: Suyuti ed-Dürr-ül Mensûr adlı tefsirinde bu rivayeti başka kanallardan da aktarmıştır. Mecma-ul Beyan tefsirinde de ayrıntılı olarak bu rivayet İmam Bâkır’dan (a.s) nakledilmiştir. Bu rivayetin bir bölümünde şöyle geçer: “Bu ayetler küçük Bedir Savaşı hakkında indi. ‘Bulgur Ordusundan (Ceyş-us Sevik’den) maksat, Ebu Süfyan’ın ordusudur. Çünkü Ebu Süfyan Mekke’den bir Kureyş ordusu ile yola çıktı. Bu ordu, yanında bulgur yükleri taşıyordu. Mekke dışında konakladılar ve yanlarında getirdikleri bulguru erzak olarak harcadılar. Sonra Bedirde Müslümanlarla karşılaşmaktan korkuya kapıldıkları için Mekke’ye döndüler. Halk hakaret ve alay maksadı ile bu orduya ‘bulgur ordusu’ adını verdi.” (c.2, s.540)
Yine aynı kitapta şu bilgi veriliyor: Neseî’nin, İbn-i Ebu Hatem’in ve Taberani’nin sahih senet ile İkrime’ye dayanarak rivayet ettiklerine göre İbn-i Abbas şöyle diyor: “Müşrikler Uhud Savaşından döndüklerinde ‘Ne Muhammed’i öldürdünüz, ne düşmanın kızlarını esir aldınız. Ne kadar kötü bir iş yaptınız. Geri dönün’ dediler. Peygamberimiz bu durumu işitince Müslümanlara sefere çıkma emri verdi. Onlarda yola çıkarak Hamra-ul Esed denen yere veya Ebu Utbe kuyusuna -terdit Ebu Süfyan’dandır- vardılar. Müşrikler korkularından ‘şimdi geri dönelim, gelecek yıl savaşırız.’ dediler.”
“Bunun üzerine Peygamberimiz de geri döndü. Bu olay da savaşlardan biri olarak sayıldı ve yüce Allah onunla ilgili ‘Yara aldıktan sonra Allah’ın ve Peygamberin çağrısına icabet edenler…’ diye başlayan ayeti indirdi. Daha önce Ebu Süfyan Peygambere (s.a.a) demişti ki: ‘Sizinle Bedir Savaşının vuku bulduğu tarihte arkadaşlarımızı öldürdüğünüz yerde görüşeceğiz.’ Ancak korkak döndü. Cesur ise, savaş ve ticaret araçlarını yanına aldı. Böylece Müslümanlar ticarete meşgul oldular. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: ‘Bunun üzerine, kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah’ın nimet ve keremiyle geri döndüler…’ (c.2, s.101)
Ben derim ki: Kısaltma ve özetleme ilkesine ters düştüğü hâlde biz bu rivayeti naklettik. Oysa her konudan seçilecek kapsamlı örnekler verilerek yapılacak olan kısaltma ve özetleme etkili bir yöntemdir. Böyle yapmamızın sebebi rivayetlerde zikredilen nüzul sebeplerinin tümü veya çoğunluğu şahısların nazarî görüşleri olduğunu derin düşünceli araştırıcıların görmeleridir. Şu anlamdaki bu rivayetlere yer verenler, çoğunlukla önce tarihi olayları görüyorlar. Sonra da bu olayları, onlarla bağdaşabilecek ayetler ile yan yana getirerek söz konusu olayları o ayetlerin iniş sebebi sayıyorlar. Bu tutum kimi zaman bir ayetin veya bütünlük arz eden bir ayet grubunun bölünmesine ve her bölümünün ayrı bir inişe nispet edilmesine yol açıyor. Bu yüzden ayetlerin düzeninin bozulmasına ve bütünlüklerinin kaybolmasına aldırış edilmiyor. İşte ayetlerin iniş sebeplerine ilişkin rivayetlerin zayıflığının sebeplerinden biri budur.
Bu incelemenin başlangıcında söylediklerimizi de buna eklemek gerekir. Orada demiştik ki mezhep farklılığının bu rivayetlerin üslûbu üzerinde etkisi vardır. Belirli mezhepler bu rivayetlerden kendilerini haklı göstermek için yararlanıyorlar. Üstelik, gerçekler üzerinde her zamanın egemen güçlerinin ve siyasî atmosferinin güçlü etkisi vardır. Bu etki ile gerçekler saklanabiliyor veya belirsiz bırakılabiliyor. Buna göre derin düşünceli araştırıcının gerçekleri anlamada rolleri olan böylesine sebepleri göz ardı etmemesi gerekir.
Tarihi İnceleme
Müslümanlar Uhud Savaşında yetmiş şehit vermişlerdi. Bunların isim listelerini veriyoruz.
1- Hamza b. Abdulmuttalib b. Haşim.
2- Abdullah b. Cahş.
3- Mus’ab b. Ümeyr.
4- Şemmas b. Osman. -Bu dört şehit muhacirlerdendi.-
5- Amr b. Muaz b. Nü’man.
6- Haris b. Enes b. Rafi.
7- Umare b. Ziyad b. Seken.
8- Selime b. Sabit b. Vakş.
9- Amr b. Sabit b. Vakş.
10- Sabit b. Vakş.
11- Rıfaa b. Vakş.
12- Huseyl b. Cabir Ebu Huzuyfe el-Yeman.
13- Sayfi b. Kaydî.
14- Hubbab b. Kaydî.
15- Übbad b. Sehl.
16- Haris b. Evs b. Muaz
17- İyas b. Evs
18- Übeyd b. Teyyihan.
19- Habib b. Yezid b. Teym
20- Yezid b. Hatıb b. Ümeyye b. Rafi.
21- Ebu Süfyan b. Haris b. Kays b. Zeyd.
22- Hanzele b. Ebu Amir. Cenazesi melekler tarafından yıkandı.
23- Enis b. Katade.
24- Ebu Habbe b. Ömer b. Sabit.
25- Abdullah b. Cübeyr b. Nü’man. -Okçu birliğinin komutanı.-
26- Ebu Saad Hayseme b. Hayseme.
27- Abdullah b. Selime.
28- Sebi b. Hatıb b. Haris.
29- Amr b. Kays.
30- Kays b. Amr b. Kays.
31- Sabit b. Amr b. Zeyd.
32- Amir b. Muhalled.
33- Ebu Hubeyre b. Haris b. Alkama b. Amr.
34- Amr b. Muttarif b. Alkame b. Amr.
35- Evs b. Sabit b. Münzir. -Hassan b. Sabit’in kardeşi-
36- Enes b. Nadr. -Peygamberimizin hizmetçisi olan Enes b. Mali-k’in amcası-
37- Kays b. Muhalled.
38- Keysan. -Neccar oğullarının kölesi-
39- Süleym b. Haris.
40- Nü’man b. Abd-i Amr.
41- Harice b. Zeyd b. Ebu Züheyr.
42- Saad b. Rebi b. Amr b. Ebu Züheyr.
43- Evs b. Erkam.
44- Malik b. Sinan. -Hudre oğullarından Ebu Said Hudrî’nin babası-
45- Said b. Suveyd.
46- Ütbe b. Rebi.
47- Sa’lebe b. Saad b. Malik.
48- Sagf b. Ferve b. Buddi.
49- Abdullah b. Amr b. Vehb.
50- Damre. -Tureyf oğullarının müttefiki-
51- Nevfel b. Abdullah.
52- Abbas b. Ubade.
53- Nü’man b. Malik b. Salebe.
54- Mücezzer b. Ziyad.
55- Ubade b. Hashas. -Nü’man, Mücezzer ve Ubade aynı mezara gömüldü.-
56- Rıfaa b. Amr.
57- Abdullah b. Amr. -Haramoğullarından-
58- Amr b. Cumuh. -Haram oğullarındandır ve Abdullah b. Amr ile aynı mezara gömüldü.-
59- Hallad b. Amr b. Cumuh.
60- Ebu Eymen. -Amr b. Cumuh’un kölesi-
61- Süleym b. Amr b. Hadide.
62- Antere. -Süleym’in kölesi-
63- Sehl b. Kays b. Ebu Kaab.
64- Zekvan b. Abd-ı Kays.
65- Übeyd b. Mualla.
67- Haris b. Adiy b. Harşe.
68- Malik b. İyas.
69- İyas b. Adiy.
70- Amr b. İyas.
İşte Uhud Savaşında şehit düşen yetmiş kişinin isimleri bunlardan ibaretti. Bu isimler İbn-i Hişam’ın Siret-un Nebi adlı eserinden alınmıştır. (c.3, s.59)

Muhammed Hüseyin TABATABAİ (r.a)
—————————-
Asrın en büyük tefsiri olan el-Mizan Tefsirinin 4. cildinden faydalanılarak hazırlanmıştır
www.islamkutuphanesi.com
Dualarınızda bizleri unutmayın lütfen:)


more post like this